محمد جعفرپور، مدیرعامل شرکت مخابرات ایران گفت: تاریخچه توسعه کابل‌های مسی در ایران به سال‌های ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ هجری شمسی بازمی‌گردد؛ دورانی که ارتباطات تلفنی در ابتدایی‌ترین شکل خود بر روی این بستر فیزیکی به مشترکان ارائه می‌شد و رفته‌رفته به یک استاندارد فراگیر ملی در سراسر جغرافیای کشور تبدیل گردید.

این شبکه عظیم مسی، اگرچه در دهه‌های متمادی ستون فقرات ارتباطات صوتی و متعاقباً اینترنت نسل‌های اولیه (نظیر Dial-up و ADSL) را تشکیل می‌داد، اما با ورود به عصر انقلاب صنعتی چهارم، ظهور اقتصاد دیجیتال، اینترنت اشیاء، استریم محتوای ویدئویی با کیفیت ۴K و ۸K و نیاز مبرم به تاخیر بسیار پایین (Low Latency)، به پایان چرخه حیات فناورانه خود رسیده است.

در مقیاس جهانی، کشورهای پیشگام در عرصه فناوری اطلاعات نظیر فرانسه، آلمان، اسپانیا، ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن و کره جنوبی در سال‌های اخیر با موفقیت با شبکه‌های فرسوده مسی خداحافظی کرده‌اند؛ هرچند شواهد جهانی نشان می‌دهد این گذار در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته همچنان در جریان است و به طور کامل پایان نیافته است.

در ایران نیز، اگرچه شرکت مخابرات مدعی است از سال ۱۳۹۵ وارد مبحث توسعه فیبر نوری شده است اما به گواه کارشناسان، روند تخصیص بودجه‌ها و اراده حاکمیتی، کلان‌پروژه ملی فیبر نوری عملاً از سال ۱۴۰۰ و در دولت سیزدهم با شتاب جدی مواجه شد. توسعه و نگهداری دو شبکه موازی (مسی و نوری) در کنار یکدیگر فاقد هرگونه توجیه منطقی و مالی است.

امروز با درک این عقب‌ماندگی استراتژیک، کلان‌پروژه‌ای تحت عنوان «سواپ» (SWAP) یا جایگزینی کابل مسی با فیبر نوری تعریف شده است که مقامات عالی‌رتبه وزارت ارتباطات و مدیران شرکت مخابرات ایران، متفق‌القول آن را بزرگ‌ترین پروژه تاریخ فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) کشور می‌دانند.

این پروژه که ارزش سرمایه‌گذاری آن بالغ بر یک تا پنج میلیارد دلار برآورد می‌شود، نه صرفاً یک ارتقای سخت‌افزاری، بلکه یک جراحی عمیق در شریان‌های حیاتی ارتباطات کشور است که قرار است ظرف مدت پنج سال، ۲۷ میلیون پورت تلفن ثابت کشور را از بستر مس به نور منتقل کند.

گزارش تحلیلی حاضر، با رویکردی عمیق، کارشناسی و مبتنی بر اسناد بالادستی و اخبار موثق، به کالبدشکافی تمام‌عیار پروژه سواپ می‌پردازد. در این گزارش، ضمن بررسی برتری‌های تکنولوژیک فیبر نوری، نقش بسیار مثبت، تنظیم‌گرانه و حمایت‌گرانه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت چالش‌ها، موانع اجرایی، آمارها و الزامات حقوقی و سخت‌افزاری این مسیر طولانی به تفصیل تحلیل می‌شود.

تحلیل تکنیکال و فیزیکی: چرا کابل‌های مسی به بن‌بست رسیدند؟

برای درک اهمیت پروژه سواپ، ابتدا باید به لحاظ فنی و فیزیکی محدودیت‌های کابل مسی و برتری‌های مطلق فیبر نوری را مورد سنجش قرار داد. سیم‌های مسی بر اساس انتقال الکترون‌ها و جریان الکتریکی کار می‌کنند. این ماهیت فیزیکی، چندین نقطه ضعف بنیادین را در شبکه‌های ارتباطی مدرن ایجاد می‌کند که دیگر با هیچ راهکار نرم‌افزاری یا ارتقای تجهیزات جانبی قابل جبران نیست.

نخستین چالش، محدودیت پهنای باند و پدیده افت سیگنال (Attenuation) در فواصل طولانی است. سیگنال‌های الکتریکی عبوری از مس، در طول مسیر به دلیل مقاومت فیزیکی فلز، به شدت دچار افت می‌شوند.

به همین دلیل، در شبکه‌های مسی برای فواصل طولانی نیاز به نصب آشکارسازها و تقویت‌کننده‌های (Repeater) متعدد است که این امر هزینه‌های نگهداری و مصرف انرژی برق را به شدت افزایش می‌دهد.

در مقابل، فیبر نوری از رشته‌های بسیار شفاف شیشه یا پلاستیک فشرده تشکیل شده است که داده‌ها را از طریق فوتون‌ها و پالس‌های نوری با استفاده از پدیده بازتاب داخلی کلی (Total Internal Reflection) منتقل می‌کند. افت سیگنال در فیبر نوری بسیار ناچیز است، به طوری که در مقایسه با مس، نیاز به تقویت‌کننده‌های بسیار کمتری دارد و قیمت تمام‌شده کل سیستم در مناطق وسیع جغرافیایی به مراتب اقتصادی‌تر است.

دومین چالش اساسی مس، آسیب‌پذیری شدید در برابر تداخل الکترومغناطیسی (EMI) و نویزهای محیطی است. سیم‌های حامل جریان الکتریکی، میدان‌های مغناطیسی تولید می‌کنند و متقابلاً تحت تاثیر میدان‌های الکتریکی مجاور خود قرار می‌گیرند (پدیده Crosstalk). این امر کیفیت ارتباط را کاهش داده و پهنای باند را محدود می‌کند.

اما سیگنال‌های نوری در کابل‌های فیبر نوری هیچ‌گونه میدان مغناطیسی تولید نمی‌کنند و کاملاً در برابر نویزهای الکترومغناطیسی محیطی، کابل‌های فشار قوی برق، دکل‌های انتقال نیرو و ژنراتورها مصون هستند.

از منظر امنیتی نیز، کابل‌های مسی به دلیل تشعشع انرژی و میدان‌های الکترومغناطیسی، به راحتی قابل شنود هستند. در حالی که فیبر نوری هیچ‌گونه تشعشعی به بیرون ندارد و استخراج داده‌ها از آن بدون قطع فیزیکی کابل تقریباً غیرممکن است که این امر درجه بسیار بالایی از امنیت سایبری و فیزیکی را برای زیرساخت‌های حیاتی کشور فراهم می‌آورد.

علاوه بر این موارد، قطر بسیار کم، وزن سبک‌تر و انعطاف‌پذیری بالاتر فیبر نوری، طول عمر آن را در برابر رطوبت و فرسودگی زیرزمینی به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد.